گفتارهایی در باب فلسفه حقوق و مسائل پيرامونی آن؛ Notes on Philosophy of Law & Its Problems

بایگانیِ دستهٔ ‘مقاله’

معرفی مقاله: تفسیر عرفانی از «حد زنا»

مقاله اي که در اين پست معرفي می شود، مقاله اي است از آقاي دکتر رضا فيض با عنوان  «تفسيري عارفانه بر دو حکم ربا و زنا» که در سال 1379 در شماره 22 مجله نامه مفيد به چاپ رسيده است. (مقاله ای مشابه همین موضوع از ایشان در فصلنامه الهیات و حقوق دانشگاه علوم اسلامی منتشر شده است با عنوان مفهوم کیفر در عرفان ابن عربی)

شاید این مقاله با رویکرد فلسفی-حقوقی محض نگارش نیافته است، اما نکته جالبی که در این مقاله وجود دارد، نوآوری در نگاه به مبانی حقوق و فقه است که واقعا بدیع است. همین نگاه متفاوت جالب است که انسان احساس می کند با یک مطلب بسیار جدید روبرو است؛ چرا که علاوه بر نوآوری موجود در آن، به نوعی کوشیده تا رویکرد بومی خود را حفظ کند.

نویسنده در این مقاله تلاش کرده تا با استناد به آراء صدر الدین قونوی (متوفای 673 هـ.ق) شاگرد بلافصل شیخ اکبر، محی الدین عربی معروف به ابن عربی، قطب عرفان و هم دوره مولوی، تفسیری عرفانی و جالب از حد زنا و مجازات ربا ارائه کند. این اولین باری بود که رد پای نگاه عرفانی را در حقوق جزا مشاهده می کردم. عرفان کجا، حقوق جزا کجا!؟ عرفان در نهایت لطافت و حقوق جزا در نهایت خشونت! ظرافت و لطافت این نگاه مبنایی هم در همین نکته نهفته است.

اساسا روش تتبع در مسائل عرفانی تمسک به روشهای غیر عقلی و یا به عبارت صحیحتر مافوق عقلی است و در مقابل، روش علمی حقوق جزا محصور در ادراکات عقلی و محسوس و اصولی است.

در همین راستا صدرالدین قونوی کوشیده تا فارغ از الفاظ و عبارات آیات و روایات، غرض شارع از جرم انگاری و مجازات زنا و ربا را تشریح کند و یا به نوعی «تأویل» نماید. وی برای تحلیل عرفانی خود چند پیش فرض عقلی را مطرح می کند:

    1- احکام اسلام تابع مصالح و مفاسد هستند.
    2- تشریع دقیقاً بر اساس تکوین تنظیم شده است و اگر عالم هستی را بتوان به صورت نوشته و مقررات تنظیم کرد، همین احکام تشریعی اسلام خواهند شد.
    3- حکمت احکام غالباً به صراحت بیان نشده است و تنها افراد صاحبدل و صاف سیرت می توانند به این اسرار دست یابند.

قونوی سپس در مقام تبیین حرمت و حد زنا به حدیثی از پیامبر(ص) استناد می کند که آن حضرت بیان داشته اند «هنگامی که بنده خدا و کنیز خدا {در محضر خدا} با یکدیگر زنا می کنند، هیچ کس از خداوند با غیرت تر نیست (لیس احدٌ أغیر من الله)». بر این اساس صدرالدین قونوی معتقد است که:
    1- این تنها و تنها، ذات خداوند باری تعالی است که حق تصرف در اشیاء را دارد.
    2- مخلوقات تنها بر اساس اجازه و تجویز ذات ربوبی خداوند می توانند تصرفی در امور داشته باشند.
    3- کسی که بدون مجوز الهی در اشیاء و امور تصرف می کند، در واقع متعرض امور ذاتی ذات خداوند شده است و با کبریای الهی به منازعه پرداخته است.
    4- با توجه به اینکه در حدیث فوق الذکر، از غضب و سخط خداوند در عمل زنا سخنی به میان نیامده، بلکه غیرت الهی مطرح شده است، فلذا معلوم می شود نفس عمل زنا چندان مورد غضب نیست، بلکه این تصرف در امور ذاتی الهی است که در حد زنا مورد توجه بوده است. به نوشته وی، زانی و زانیه از این جهت که تصرف در امور ذاتی الهی کرده اند، مورد عقوبت قرار می گیرند.

دکتر فیض سپس با نگاه منتقدانه به این تعبیرات، معتقد است که این برداشت چندان صحیح نیست و می توان با استناد به عبارت غیرت در حدیث شریف نبوی(ص) و تعابیر محی الدین عربی، برداشت بهتری ارائه کرد و آن اینکه بر اساس فراز «فصّ کلمة فردية في کلمة محمدية(ص)» از کتاب فتوحات مکیه، رابطه محبت آمیز میان زوج و زوجه، در واقع تجسم اینجهانی از محبت ناب الهی  و عشق حقیقی است و هنگامی که این رابطه به یک حالت مادون و غیرعاشقانه تنزل می یابد و به این نماد الهی (محبت) خیانت می شود، غیرت الهی به خروش می آید و این عمل مستحق کیفر می گردد.

صدرالدین قونوی در ادامه به راز و حکمت تعیین مجازات حد و نیز حکمت عدد صد (۱۰۰) برای مجازات شلاق و سایر احکام این جرم می پردازد که بیان آن از حوصله این مطلب خارج است.

برای استفاده دوستان، اصل مقاله را هم در اینجا قرار داده ام:

 دانلود مقاله

 

 

مقاله «اسناد بين المللی حقوق بشر از ديدگاه اسلام»

«اسناد بين المللي حقوق بشر از ديدگاه اسلام»

نوشته محمد بروین Mohamad Berween
Texas A&M International University
The International Journal of Human Rights, Volume 7, Number 4, October 2004 , pp. 129-142

ترجمه سید فضل الله موسوی
مجله حقوقي، پاييز و زمستان 1386 (شماره 37)، صص47-62

چکیده
اين مقاله سه موضوع اصلي را كه در اسناد بين المللي حقوق بشر مطرح گرديده مورد بررسي قرار داده است و آنها را از ديدگاه اسلام مورد نقد و بررسي قرار مي دهد. موضوع هاي مذكور عبارتند از ازدواج، مجازات اعدام، واژه شناسي ها و ويژگيهاي آنها مي باشد. تكيه من محدود به دو سند بين المللي است: اعلاميه جهاني حقوق بشر و ميثاقين 1966 در خصوص حقوق اقتصادي، اجتماعي و سياسي. نهايتا اين مقاله چنين نتيجه گيري و تاكيد مي كند كه مسلمانان به طور كلي از اين اسناد حقوق بشر حمايت مي كنند و آنها را به عنوان يك نقطه شروع خوب براي بحث و گفتگو بين فرهنگها و مذاهب تلقي مي كنند. به هر حال مسلمين معتقدند كه اين اسناد به طور خالص و ناب بين المللي تلقي نمي شوند، زيرا آنها در يك برهه زماني كه اكثريت گسترده اي از جمعيت جهان تحت نظام استعماري به سر مي بردند تنظيم و نوشته شده است و بنابراين مفاهيم مزبور به بررسي و ارزيابي مجددي، توسط گروهي از متخصصان بين المللي و متفكريني كه نمايندگي كليه مذاهب، فرهنگها و مكاتب سياسي مهم را برعهده دارند، نياز دارد تا اين معاهدات بين المللي مورد احترام تمامي مردم در هر جايي كه هستند قرار گيرد.

دریافت متن کامل مقاله
دریافت مقاله

مقاله «نظریات اخلاقی در آیینه حقوق»

نظریات اخلاقی در آیینه حقوق

نوشته دکتر سید محمد قاری سیدفاطمی
فصلنامه نامه مفيد، شماره ۲۹، بهار ۱۳۸۱

چکیده:
در این مقاله، ضمن معرفی اجمالی برخی نظریه‏های غالب اخلاقی، انعکاس این نظریه‏ها در مقررات حقوقی بررسی می‏شود. اخلاق حق مدار که عمدتا وامدار سیستم اخلاقی کانتی است، به عنوان نظامی اخلاقی، موجه و مبنای استاندارد و هنجارهای حقوق بشری است. اخلاق نفع نگار با تمرکز بر مصلحت عمومی، به عنوان ملاک اصلی اخلاقی بودن هنجار، اصولاً نمی‏تواند به عنوان مبنای اخلاقی در زمینه حقوق بشر قرار گیرد. اخلاق فضیلت مدار با وجود کاربرد آن در تربیت فضیلت محورانه افراد، قادر به ارائه نظریه عدالت و در نتیجه، ایجاد سیستمی حقوقی نخواهد بود. از سوی دیگر تاکید بر فضیلتها در باز توزیع امکانات اجتماعی، اعم از ثروت و قدرت و معرفت می‏تواند روحیه دورنگی و نفاق را گسترش داده و در عمل مروج رذیلت و نه فضیلت باشد. اخلاق نوع دوستانه علی‏رغم این واقعیت که در گفتمانی فمنیستی متولد شده است، ضرورتی ندارد در همان حوزه باقی بماند و می‏تواند، در نظام حقوقی به عنوان مکملی برای اخلاق حق مدار مطرح باشد. نگارنده در این مقاله به این نتیجه خواهد رسید که نظام حقوقی موجه و در عین حال کارا نمی‏تواند، تنها بر یک نظریه اخلاقی تکیه زند، بلکه بایستی انعکاسی از تلفیق نظریات اخلاقی مختلف باشد.

واژگان کلیدی: اخلاق، حقوق، فلسفه اخلاق

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید
دریافت فایل

مقاله «حقوق بشر در عصر پسامدرن»

حقوق بشر در عصر پسامدرن؛
انتقاد از شاهکاري فلسفي در فهم حقوق ذهني

دکتر محمد جواد جاويد
فصلنامه حقوق، دوره ۳۷، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۶

مقاله حاضر قصد دارد تا حقوق بشر را از منظر انديشه پست مدرن مورد مطالعه قرار دهد. فرضيه نوشتار خاطر نشان مي سازد که تفسير غالب از تحليل گفتمان پست مدرن پيرامون حقوق بشر مبتني بر اصل ناسازگاري بين اين دو است. در اين راستا پسامدرنيسم، به مثابه يک تحول فکري و نه صرفا پديده اي تمدني، از يک سو مساله همگاني شدن و جهاني بودن حقوق بشر و عقلانيت حاکم بر آن را به چالش مي کشد و از سوي ديگر با مباني اخلاقي اين حقوق هم صدا مي شود. در نتيجه اين نوع نگاه به حقوق بشر منجر به دو غايت متفاوت گرديده است: از طرفي انديشه حقوق بشر به عنوان يک بنيان نظري انساني به رسميت شناخته مي شود و از طرف ديگر بنياد عملي آن به واسطه نسبي گرايي بر مجمع الجزايري از غيريت ها و شکاکيت ها تکيه کرده است. تار و پود معرفتي اين روابط در حوزه حقوقي انسان معاصر در مقاله حاضر رقم مي خورد.

کلمات کلیدی: انسان شناسي، پسامدرنيسم، جامعه مدني، جهان شمولي، حقوق بشر، حقوق طبيعي، طبيعت بشري، فلسفه حقوق، قانون، نسبي گرايي

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید
دریافت مقاله

مقاله «حدود و تعزيرات (قلمرو، انواع، احکام)»

حدود و تعزيرات (قلمرو، انواع، احکام)

دکتر سید محمد حسینی
فصلنامه حقوق، دوره۳۸، شماره ۱، بهار ۱۳۸۷

چکیده:
براي اين كه يک «سياست كيفري» همزمان، كارآمد، عادلانه و انساني باشد، لازم است در پيش بيني و اجراي ضمانت اجراهاي كيفري، متناسب با تنوّع جرائم، گوناگونيِ مجرمان و تفاوت شرائط ارتكاب بزه، از انواع و مقادير مختلف مجازات ها بهره جويد. در سياست كيفري اسلام، با تشريع كيفرهاي ثابت و معيّن (قصاص، ديات و حدود) و مجازات هاي نامعين و انعطاف پذير (تعزيرات)، اين تنوّع كيفي و نوسان كمّي به خوبي ديده مي شود. لكن وجود اختلاف شديد آراء فقهي راجع به جوانب مختلف حدود و- خاصّه- تعزيرات نشان دهنده ناشناختگي ماهيّت واقعي اين دو نوع كيفر در فقه است. اين «ناشناختگيِ» فقهي موجب آن شده است كه در سياست جنايي تقنيني، و نيز قضايي، در جمهوري اسلامي ايران، نتايج مثبت مورد انتظار از اين تنوّع ابزارهاي جزايي كمتر به دست آيد. در مقاله پيش رو به كاربردهاي مختلف دو واژه حد و تعزير، و سپس آراء و اقوال پراكنده فقهي راجع به قلمرو، انواع و احكام حدود و تعزيرات پرداخته شده است. نتيجه ابتداييِ حاصل از اين كاوش جلب توجّه به وجود اختلافات فاحش در برداشت هاي فقهي راجع به بخش مهمّي از سياست كيفري اسلام است. لكن هدف نهايي اين بحث عبارت است از جلب توجّه به آفت مخرّب لفظ گرايي و معنا و مبنا گريزي در «تفقّه»، كه در قلمرو سياسات، از جمله جزائيات، آثار سوء به مراتب زيانبارتري در پي دارد.

کلمات کلیدی: احكام، اختلاف اقوال، انواع، تعزيرات، حدود، قلمرو

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید
دریافت مقاله

مقاله «مدرنیته و حقوق دینی»

مدرنیته و حقوق دینی

نوشته دکتر محمد راسخ
نامه مفید، مسلسل ۶۴، ج۳، ش۲، ۱۳۸۶

چکیده:
پرسش اصلی این نوشتار به نسبت میان مدرنیته و حقوق دینی باز می گردد. علی طرح این پرسش، ورود یا پیوند عناصری از دنیای مدرن به جامعه ایران است که تقریبا تمامی مظاهر زندگی فردی و جمعی کشور را تحت تاثیر قرار داده و مشکلات و پیچیدگی هایی فراوان در ساختارهای بنیادین و فرهنگ جامعه به وجود آورده است. شناخت، تحلیل و رفع مشکلات در حوزه های ارزشی و حقوقی به طور چدی به شناخت مدرنیته و تاثیر آن بر حقوق دینی وابسته است. بر این پایه ضروری است به سه پرسش پاسخ داده شود: یکم، زمینه بروز پدیده مدرنیته در غرب چه بود؟ دوم، عناصر مؤلف مدرنیته کدام بودند؟ سوم، مدرنیته چه دگرگونیهایی در نظام حقوقی سنیت ایجاد کرد یا حقوق مدرن چه ويژگیهایی پیدا کرد؟…

واژگان کلیدی: مدرنیته، حقوق دینی، عقل نقاد، امر خوب، امر درست، بومی ساختن

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید
دریافت فایل

ابر برچسب

دنبال‌کردن

هر نوشتهٔ تازه‌ای را در نامه‌دان خود دریافت نمایید.